* ( « أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاه وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الأَرْضِ أإِله مَعَ اللَّه قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ » ) * مراد « از اجابت مضطر وقتى كه او را بخواند » اين است كه خدا دعاى دعا كنندگان را مستجاب و حوائجشان را بر مىآورد ، و اگر قيد اضطرار را در بين آورد براى اين است كه در حال اضطرار ، دعاى داعى از حقيقت برخوردار است و ديگر گزاف و بيهوده نيست ، چون تا آدمى بيچاره و درمانده نشود ، دعاهايش آن واقعيت و حقيقت را كه در حال اضطرار واجد است ندارد ، و اين خيلى روشن است . قيد ديگرى براى دعا آورده و آن اين است كه فرموده : « اذا دعاه - وقتى او را بخواند » ، و اين براى آن است كه بفهماند خدا وقتى دعا را مستجاب مىكند كه داعى ، به راستى او را بخواند ، نه اينكه در دعا رو به خدا كند و دل به اسباب ظاهرى داشته باشد و اين وقتى صورت مىگيرد كه اميد داعى از همه اسباب ظاهرى قطع شده باشد ، يعنى بداند كه ديگر هيچ كس و هيچ چيز نمىتواند گره از كارش بگشايد ، آن وقت است كه دست و دلش با هم متوجه خدا مىشود و در غير اين صورت همانطور كه گفتيم غير خدا را مىخواند . پس ، اگر دعا صادق بود ، يعنى خوانده شده فقط خدا بود و بس ، در چنين صورتى خدا اجابتش مىكند و گرفتاريش را كه او را مضطر كرده بر طرف مىسازد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ » « 1 » كه در اين آيه بطورى كه ملاحظه مىفرماييد هيچ قيدى براى دعا نياورده جز اينكه فرموده در دعا مرا بخوانيد . باز در جاى ديگر فرموده : « وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ » « 2 » بطورى كه مىبينيد تنها اين شرط را آورده كه در دعا او را بخوانند ، و ما در جلد دوم اين كتاب در ذيل همين آيه بحثى پيرامون دعا گذرانديم . از بيانى كه گذشت فساد گفتار بعضى « 3 » از مفسرين روشن مىشود كه گفته‌اند : لام در « المضطر » لام جنس است ، نه لام استغراق ، براى اينكه چه بسيار دعاها كه مىبينيم اجابت نمىشود . پس ، مراد از اين آيه اين است كه اجابت دعاى مضطر هر جا كه اجابت شود از ما است ، نه اينكه هر دعايى كه شود ما اجابت مىكنيم .

--> ( 1 ) بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را . سوره مؤمن ، آيه 60 . ( 2 ) و چون بندگان من از تو سراغ مرا بگيرند ، من نزديكم و دعاى دعا كننده را اجابت مىكنم به شرطى كه در دعايش مرا بخواند . سوره بقره ، آيه 186 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 6 .